دنباله بحث ضرورت شناخت امام زمان (ع)
برخى از بزرگان شيعه و برخى از علماى اهل تسنن بر تواتر اين حديث تصريح كردهاند كه عين تعبيرشان را در اينجا مىآوريم، سپس نكاتى را يادآور مىشويم:
1- شيخ مفيد، متوفاى413 ه. در كتاب پرارزش «الافصاح» مىفرمايد:
اين حديثبه صورت «متواتر» از پيامبر صلىالله عليه و آله روايتشده كه فرمود: «من مات و هو لايعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية». (85)
وى همچنين رساله مستقلى در اين رابطه تاليف كرده و در آغاز آن مىفرمايد:
حديث: «من مات و هو لايعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية» روايت صحيحه است، و اجماع اهل آثار بر آن گواهى مىدهد (86) و صريح آيه قرآن: (يوم ندعو كل اناس بامامهم) (87) معناى آن را تقويت مىكند.
2- شيخ بهائى، متوفاى 1030 ه. در اين رابطه مىفرمايد:
در ميان شيعه و سنى مورد اتفاق است كه رسول اكرم صلىالله عليه و آله فرمود: «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية» (88)
3- علامه مجلسى، متوفاى 1110 ه. در اين زمينه مىفرمايد:
شيعه و سنى به صورت «متواتر» روايت كردهاند كه: «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية» (89)
4- سليمان بن ابراهيم قندوزى حنفى، متوفاى 1294 ه. مىفرمايد:
اين حديث در ميان شيعه و سنى متفق عليه است كه: «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية» (90)
5 - قاضى بهلول بهجت افندى زنگنه زورى، متوفاى 1350ه .
مىنويسد:
حديث: «من مات و لم يعرف امام زمانه فقد مات ميتة جاهلية» متفق عليه علماى عامه و خاصه مىباشد. (91)
6 - ابن ابىالحديد معتزلى در شرح اين فراز از كلام امير مؤمنان عليهالسلام كه مىفرمايد: «لايدخلالجنة الا من عرفهم و عرفوه»:
«وارد بهشت نمىشود جز كسى كه امامان را بشناسد و امامان نيز او را بشناسند.» (92) مىگويد:
«اصحاب ما همگى بر درستى اين مطلب معتقد هستند كه هركس امامان را نشناسد وارد بهشت نمىشود.» (93)
7- سيوطى و آلوسى در ذيل آيه شريفه: (يوم ندعو كل اناس بامامهم) (94) از رسول اكرم صلىالله عليه و آله روايت كردهاند كه فرمود: «يدعى كل قوم بامام زمانهم»:
«روز قيامت هر گروهى با امام زمانشان فراخوانده مىشوند.» (95)
8 - عين همين تعبير در منابع شيعه نيز از رسول اكرم صلىالله عليه و آله آمده است. (96)
9- مرحوم طبرسى آن را به تعبير: «يدعى كل اناس بامام زمانهم» روايت كرده است. (97)
10- در منابع حديثى آمده است كه حضرت امام حسين عليهالسلامفت، يكى از اصحاب پرسيد: «پدر و مادرم بفدايت، معناى شناختخدا چيست؟»سالار شهيدان در پاسخ فرمود:
«معرفة اهل كل زمان امامهمالذى يجب عليهم طاعته»:
«شناختخدا عبارت است از شناخت اهل هر زمانى امامى را كه اطاعتش بر آنها واجب است.» (98)
11- امام سجاد عليهالسلام در تفسير آيه شريفه (فطرةاللهالتى فطرالناس عليها) (99) فرمود:
«فطرت عبارت است از لاالهالاالله، محمد رسولالله و على ولىالله.»
سپس فرمود:
«الى هيهناالتوحيد»:
«توحيد تا اينجاست.» (100)
از اين دو حديثبه روشنى معلوم مىشود كه شناخت امام از شناختخداوند متعال جدا نيست، بلكه يكى از ابعاد آن است، چنانكه دعاى معرفت كه از ناحيه مقدسه صادر شده، اشاره لطيفى به آن دارد، آنجا كه مىفرمايد:
«اللهم عرفنى نفسك، فانك ان لم تعرفنى نفسك لم اعرف نبيك،اللهم عرفنى نبيك، فانك ان لم تعرفنى نبيك لم اعرف حجتك: اللهم عرفنى حجتك، فانك ان لم تعرفنى حجتك ضللت عن دينى.»
اين دعا توسط نخستين نائب خاص حضرت بقيةالله ارواحنا فداه، از ناحيه مقدسه صادر شده، و امر شده كه در دوران غيبت آن كعبه مقصود شيعيان منتظر و چشم به راه بر خواندن آن مداومت كنند. (101)
در پايان يادآور مىشويم كه يكى از نويسندگان متعهد معاصر، كتاب ارزشمندى را در پيرامون حديث: «من مات ولم يعرف امام زمانه مات ميتةالجاهلية» تاليف كرده، و آن را «شناخت امام يا راه رهائى از مرگ جاهلى» ناميده است، ما ضمن سپاس و تقدير از مؤلف ارزشمند، مطالعه آن را به همه منتظران ظهور توصيه مىكنيم.
ماهنامه موعود پيش شماره 1
پاورقيها:
1. الذخيرة فىالكلام: چاپ 1411 ه قم، ص 495.
2.اعلامالورى باعلامالهدى: چاپ بيروت، ص 415.
3. كشفالغمة: چاپ بيروت، ج3 ص 318.
4. نفحاتاللاهوت: چاپ نجف ص13 و ترجمه آن: چاپ مشهد ص23.
5 .اربعين شيخ بهائى: چاپ1373 ش. قم، ص206.
6. سفينةالبحار: چاپ 1414ه اسوه، ج6 ص 75.
7. وسائلالشيعة: چاپ 30 جلدى آلالبيت قم، ج16 ص246.
8 . بحارالانوار: چاپ 110 جلدى تهران، ج 8 ص 368، ج 32، ص 321 و 331، ج 51 ص 160، ج 68 ص339.
9. صحيح مسلم، به نقل ملاعلى قارى در خاتمه «الجواهرالمضيئة» جلد 2 ص457 (الغدير: 10/360).
10. المغنى: ج 1 ص116 (شناخت امام ص 34).
11. الجمع بينالصحيحين حميدى، به نقل قاضى نورالله شوشترى در احقاق: ج 2 ص306.
12. شرح المقاصد: چاپ 1405 ه. قاهره، ج 5 ص239.
13. الجواهرالمضيئة: ج 2 ص509 (شناخت امام ص 41).
14. ازالةالغين: چاپ دهلى، (شناخت امام ص 42).
15. ينابيعالمودة: چاپ1416 ه. اسوه، ج3 ص 372.
16. مناقب آل ابىطالب: چاپ 1412ه. بيروت، ج 1 ص 304.
17. بريقةالمحموديه: چاپ قاهره، ج 1 ص116 (احقاق:19/651).
18. تشريح و محاكمه در تاريخ آل محمد: چاپ1403ه. تهران، ص166.
19. اختصاص شيخ مفيد، چاپ جامعه مدرسين قم، ص268
20.تفسير عياشى : چاپ 1380 ه. تهران، ج 2 ص303.
21. تفسير كنزالدقائق: چاپ ارشاد تهران، ج7 ص 460.
22. مسند طيالسى: چاپ حيدرآباد دكن، ص259 ح1913.
23. مسند احمد: چاپ1313ه قاهره، ج 4 ص96.
24. معجم كبير: چاپ 1404 ه. بيروت، ج19 ص 388 ح 910 و مسندالشاميين: ج 2 ص 438 (المسترشد: 178).
25. شرح نهجالبلاغه: چاپ مصر، ج19 ص 155.
26. مجمعالزوائد: چاپ1353 ه. قاهره، ج 5 ص 218.
27. كنزالعمال: چاپ بيروت، ج 1 ص103ح 464،ج6 ص 65 ح1486.
28. مجمعالفوائد: چاپ بيروت، ج 2 ص259 (شناخت امام: 42).
29. ينابيعالمودة: چاپ انتشارات اسوه، تهران، ج 1 ص 351.
30. محاسن برقى: چاپ مجمع جهانى اهلبيت، ج 1 ص 252 ح 475.
31. الامامة والتبصرة: چاپ بيروت، ج 1 ص377.
32. اصول كافى، چاپ بيروت، ج 1 ص377.
33. ثوابالاعمال: چاپ 1392ه. نجف اشرف، ص 205.
34. اختيار رجال كشى: چاپ دانشگاه مشهد، ص 425 ح799.
35. تفسير البرهان: چاپ بيروت، ج 1 ص386.
36. بحارالانوار: ج 8 ص 362 و ج23 ص 78 و 85.
37. معجمكبير طبرانى: ج 10 ص289 ح10687.
38. الايضاح: چاپ دانشگاه تهران، ص 75.
39. اصول كافى، چاپ بيروت، ج 1 ص376.
40. زوائد بزار: ج 1 ص 144 و ج 2 ص143 (شناخت امام ص33).
41. مجمعالزوائد: ج 5 ص 244 و 225 و كشفالاستار عن زوائدالبزار: ج 2 ص 252 ح 1635.
42. الاحسان بترتيب صحيح ابن حبان: چاپ بيروت، ج7 ص49 (شناخت امام: 38).
43. اصول كافى: چاپ بيروت، ج 1 ص 378 ح 2.
44. الامامة والتبصرة: چاپ1407 ه. بيروت، ص 220.
45. كمالالدين: چاپ1359ه. تهران، ج 2 ص 412،413 و 668.
46. بحارالانوار: ج23 ص 78 و 88 .
47. صحيح مسلم، ج 8، ص107 (احقاقالحق:13/85).
48. حليةالاولياء: چاپ1357 ه. قاهره، ج3 ص 224.
49. المعيار والموازنة: چاپ 1402 ه. بيروت، ص 24.
50. نقض كتاب العثمانية ص29 (الغدير: 10/360).
51 . شرح نهجالبلاغة: چاپ قاهره، ج13 ص 242.
52 . طبقات ابن سعد: چاپ 1405 ه. بيروت، ج 5 ص 144.
53 . كنزالعمال: چاپ1399ه. بيروت، ج 1 ص103 ح463.
54 . صحيح مسلم: چاپ 1374 ه. قاهره، ج3 ص 1478 ح 1851.
55 . مجمعالزوائد: چاپ1353 ه. قاهره، ج 5 ص223.
56 . المصتف ابن ابى شيبة: چاپ1409ه. بيروت، ج 8 ص 605 ح 92.
57 . المطالبالعالية: ج 2 ص 228 ح 2088 (شناخت امام: 40).
58 . مسند احمد: چاپ1313ه. قاهره، ج3 ص446.
59 . التاريخالكبير: چاپ1407 ه. بيروت، ج6 ص 445 ح2943.
60 . مسند ابىالحسن جوهرى: چاپ كويت، ج2 ص 850 ح 2375.
61 . الاموال: چاپ رياض، ج 1 ص82 (شناخت امام: 32).
62 . كنزالعمال: چاپ1399ه. بيروت، ج6 ص 65 ح 14861.
63 . ربيعالابرار: ج 4 ص 221 (شناخت امام:36).
64 . پيرامون معرفت امام: چاپ 1402 ه. تهران، ص 8.
65 . المسائلالخمسون: چاپ 1328 ه. مصر، ص 384 مساله47.
66 . بحارالانوار: چاپ تهران، ج23 ص89.
67 . الافصاح: چاپ بنياد بعثت ص 28 و الرسالةالاولى فىالغيبة: چاپ كنگره جهانى شيخ مفيد، در ضمن مجموعه مصنفات، ج7 - رساله هفتم - ص 11.
68 . كنزالفوائد: چاپ سنگى ص 152.
69 . بحارالانوار: ج23 ص 94 و ج37 ص27.
70. سفينةالبحار: چاپ انتشارات اسوه، ج6 ص219.
71. محاسن برقى: چاپ مجمع جهانى اهلبيت قم، ج 1 ص 252 ح 472.
72. اصول كافى: ج 1 ص 371 ح 5 و ص376 ح 2.
73. غيبت نعمانى: چاپ1397 ه. تهران، ص127.
74. اصول كافى: ج 2 ص 20 و 21.
75. تفسير عياشى: چاپ 1380 ه. تهران، ج 1 ص 252.
76. رجال كشى: چاپ دانشگاه مشهد، ص473 ح899.
77. بحارالانوار: ج 68 ص337 و387.
78. محاسن برقى: ج 1 ص 251 ح 474 و بحارالانوار: ج23 ص76.
79. اصول كافى: ج 1 ص397 ح 1.
80 . المسترشد فى امامة اميرالمؤمنين: چاپ 1415 ه. قم، ص177.
81 . اختصاص شيخ مفيد: چاپ جامعه مدرسين قم، ص269.
82 . همان مدرك.
83 . عيونالاخبار: چاپ 1390 ه. نجف اشرف، ج 2 ص 58 ح 214.
84 . الفصولالمختاره: چاپ كنگره جهانى شيخ مفيد، ص 245.
85 . الافصاح: چاپ بنياد بعثت، ص 28.
86 . مصنفاتالشيخالمفيد: چاپ كنگره، ج7 رساله هفتم «الرسالةالاولى فىالغيبة» ص 12.
87 . سوره نساء، آيه 41.
88 . اربعين شيخ بهائى، چاپ1373 ش . قم، ص206.
89 . بحارالانوار: ج 8 ص 368.
90. ينابيعالمودة: چاپ اسوه، ج3 ص456.
91. تشريح و محاكمه در تاريخ آل محمد: چاپ بنياد بعثت، ص166.
92. نهجالبلاغه.
93. شرح نهجالبلاغه: چاپ مصر، ج9 ص 155.
94. سوره نساء، آيه 41.
95. الدرالمنثور: چاپ مصر، ج 4 ص 194 و روحالمعانى: چاپ بيروت: ج 15 ص 112.
96. عيونالاخبار: ج 2 ص 32 ح 61 و تفسير كنزالدقائق: ج7 ص 455.
97. تفسير مجمعالبيان: ج6 ص663.
98. عللالشرائع: ص9، كنزالفوائد ص 151 و بحارالانوار: ج 5 ص 312، ج23 ص83 و93.
99. سوره روم، آيه 30.
100. تفسير قمى: ج 2 ص 155 و بحارالانوار: ج3 ص277.
101. مصباحالمتهجد ص269، كمالالدين ص 512، جمالالاسبوع ص 522، البلدالامين ص306 و بحارالانوار: ج53 ص187 و ج 95 ص327.